رویکردهای تأثیرگذار در شکل‌گیری پیکره‌ی ساختمان‌های بلند

دکتر فریبرز کریمی به همراه دکتر محمود گلابچی، دکتر محمدرضا حافظی و دکتر کتایون تقی‌زاده، در مقاله‌ای با عنوان «نقش رويكردهاي تاثير گذار در شكل گيري پيكره ساختمانهاي بلند» با مطالعه ۸۰ مقاله مربوط به ساختمان‌های بلند از یکسو و نیز معیارهایی که مورد توجه و نظر داوران انجمن ساختمان‌های بلند و زیستگاه‌های شهری در قضاوت نسبت به این بناها قرار داشته‌اند از سوی دیگر با اتخاذ روش مطالعه موردی و تحلیل محتوا، ابتدا به معرفی رویکردهای مهم و تاثیرگذار در طراحی و اجرای ساختمان‌های بلند پرداخته و پس از آن با انتخاب و معرفی محدوده تحقیق که شامل ساختمان‌های بلند منتخب انجمن فوق‌الذکر در حد فاصل سال‌های ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۳ می‌باشد به جمع‌بندی و تحلیل داوری‌ها و امتیازگذاری‌های انجام گرفته اقدام و نهایتاً به میزان نسبی تاثیرگذاری هر یک از رویکردهای شناسایی شده بر شکل‌گیری پیکره ساختمان‌های بلند نائل آمده و ۱۲ رویکرد مورد نظر را در سه رده بر اساس اندازه و میزان تاثیرگذاری آنها دسته‌بندی نموده است:

۱. رویکرد توجه به مسئله ایستایی و پایداری سازه‌ای

این رویکرد نه تنها به عنوان یک خواسته و پیشنهاد، بلکه لزوماً به عنوان یک نیاز جدی و یک ضرورت در طراحی ساختمان‌های بلند دائماً مورد توجه طراحان و مجریان ساختمان‌های بلند قرار داشته است و تاثیر دائمی و همیشگی آن در مرفولوژی و ریخت ساختمان‌های بلند کاملاً مشهود است.

۲. رویکرد پیروی فرم از عملکرد

صرف نظر از نقطه نظرات موافقین و مخالفین دیدگاه لزوم پیروی فرم از عملکرد، بدون تردید یکی از دلایلی که سبب شده تا این رویکرد در ساختمان‌های بلند از رشد و اقبال قابل توجهی برخوردار نباشد، چندکاربری بودن بخش اعظمی از ساختمان‌های بلند از یکسو و نیز اهمیت بالاتر سایر رویکردها از سوی دیگر بوده است. اوج توجه به این رویکرد در سال ۲۰۰۹ میلادی به دلیل حضور ساختمان‌هایی همچون دادگاه اروپا، ساختمان میسینگ ماتریس وبوتیک موناکو می‌باشد.

۳. رویکرد پیروی عملکرد از فرم

توفیق بیشتر این رویکرد نسبت به رویکرد فرم از عملکرد شاید بتواند توجیه‌کننده نیازهای زیبایی‌شناسانه در طراحی ساختمان‌های بلند باشد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که خواسته‌های زیبایی‌شناسانه و فرم گرایانه میزان تاثیر بالاتری نسبت به خواسته‌های عملکردگرایانه در انتخاب این ساختمان‌ها از دیدگاه داوران به عنوان ساختمان‌های موفق و صاحب امتیاز داشته اند.

۴. رویکرد معرفی سبک‌های معماری

تاثیرگذاری دیدگاه‌های صرفاً سبک‌گرایانه در ساختمان‌های بلند ـ با توجه به پهنه وسیع الزامات و نکات لازم‌الرعایه در طراحی این بناها ـ معمولاً نسبت به ساختمان‌های دیگر (ساختمان‌های کوتاه) از شدت کمتری برخوردار بوده است. از جمله نمونه‌های استثنایی که در این میان در فاصله سال‌های ۱۹۹۰ تا حدود سال ۲۰۰۵ با قدرت گرفتن تفکرات پست مدرن و های تک وجود دارند می‌توان به ساختمان‌هایی همچون برج نشانه (۱۹۹۳)، برج‌العرب (۱۹۹۹)، تایپه ۱۰۱ (۲۰۰۴) و کاخ ترویف (۲۰۰۵) اشاره نمود.

۵. رویکرد حفظ هویت تاریخی و فرهنگی

در طی دو دهه گذشته بلندمرتبه‌سازی طی روندی مشخص از غرب و به آسیا انتقال یافته است. بیان نمادهای فرهنگی ـ تاریخی کشورهای مختلف در سطح جهان و بروز فرم‌های بومی در ساختمان‌های بلند از جمله برج‌های دو قلو پتروناس (۱۹۹۸)، برج جین مائو (۱۹۹۹)، مرکز الفیصلیه (۲۰۰۰)،‌ برج تایپه ۱۰۱ (۲۰۰۴) و برج دوهه در قطر (۲۰۱۲) از نمونه‌های افزایش توجه به رویکرد حفظ هویت تاریخی و فرهنگی در ساختمان‌های بلند به شمار می‌آيند ولیکن در مجموع میزان توفیق و توجه به این رویکرد نسبت به بسیاری دیگر از رویکردهای دوازده گانه در حد پایین‌تری قرار دارد.

۶. رویکرد بکارگیری طراحی منحصر به فرد و نوآورانه در راستای جایگزینی ساختمان‌های بلند با تندیس‌ها و مونومان‌های شهری

نمونه‌های کهن ساختمان‌های بلند از جمله اهرام، مصطبه‌ها، زیگورات‌ها، پاگوداها، معابد، کلیساها، مساجد و همچنین نمونه‌های معاصر آن‌ها خصوصاً از دوره نمادهای شهری به بعد با حضور بناهای بلندی همچون کرایسلر (۱۹۳۰) و امپایراستیت (۱۹۳۱) همواره مسیر برتری‌جویی و کمال‌طلبی را طی نموده‌اند.

۷. رویکرد پویایی در معماری با پیروی از اصول معماری بیونیک و طراحی کانسپت‌های مبتنی بر فرمهای نرم و مارپیچ و ملهم از طبیعت

از نمونه‌های موفق این رویکرد می‌توان به برج چرخشی تورسو (۲۰۰۵)، برج مارپیچ شیکاگو (۲۰۱۰) و برج ابسولوت (۲۰۱۲) اشاره نمود. ایجاد فرم‌های خاص و ملهم از طبیعت در آثار معماری همچون کالاتراوا، دیوید فیشر و زاها حدید در سال های اخیر به روند رو به رشد توجه به این رویکرد یاری رسانده است.

۸. رویکرد بهره‌وری از تکنولوژی‌های نوین در طراحی و ساخت ساختمان‌های بلند

طراحی و ساخت ساختمان‌های بلند خواستار استفاده از بهترین روش‌ها و تکنولوژی‌های موجود در سطح جهانی هستند، زیرا مقیاس سرمایه‌گذاری و سهام در این راستا تاثیر چشم‌گیری دارند. ساختمان‌های بلند در طول تاریخ و نیز در محدوده تحقیق حاضر همواره متکی و وابسته به آخرین تکنولوژي‌های قابل دسترس در زمان خود بوده‌اند.

۹. رویکرد معماری پایدار و حفظ محیط زیست

همنوا و همزمان با رشد و توسعه مفاهیم پایداری، تاثیر این رویکرد در شکل‌گیری ساختمان‌های بلند با آهنگ شتابان رشد روبرو گردیده است. با توجه به مسائلی مانند مقابله با آثار نامطلوب نیروی باد و تبدیل تهدیدها به فرصت و در نتیجه کسب موفقیت در زمینه معماری سبز و تکنولوژی پاک و پایدار و کسب رکوردهایی همچون لید و امثالهم که چارچوب اصلی آنها را رعایت شرایط پایداری در قالب «اجرایی + عملکردی + مهندسی + حفظ و نگهداری + معماری سبز = پایداری» تشکیل داده است به این رشد شتابان یاری رسانده است.

۱۰. رویکرد توجه به خط آسمان و ایفای نقش نشانه‌ای در شهرها

ایفای نقش نشانه‌ای توسط ساختمان‌های بلند، بی‌تردید از دوره شکل‌گیری نماد‌های شهری و از حدود سال‌های ۱۹۳۰ به‌طور جدی‌تر پیگیری شده‌ است و علیرغم فراز و نشیب‌هایی که داشته است مجدداً در سال‌های اخیر روند رو به رشدی را دنبال نموده است.

۱۱. رویکرد طراحی مختص سایت و دارا بودن مفهوم معماری زمینه‌گرا

مباحثی همچون زمینه‌گرایی در معماری و توجه به بستر و تنظیم شرایط زمین و امثالهم در جهت به دست دادن تعریف مناسب‌تری از ساختمان بلند در محیط پیرامون خود، از فراز و نشیب‌هایی برخوردار بوده است که در مجموع حکایت از اهمیت خاص این رویکرد در طراحی و اجرای ساختمان‌های بلند دارد. در سال ۲۰۰۸ با حضور ساختمان‌هایی همچون مرکز تجارت جهانی بحرین و ساختمان خیابان ۵۱ میزان توجه به این رویکرد در طراحی به حداکثر رسیده است.

۱۲. رویکرد بهره‌گیری از استراتژی‌های حیات‌بخش (سرزندگی، نشاط و…)

یکی از رویکردهایی که هرچه به زمان معاصر نزدیکتر می‌شویم در ساختمان‌های بلند بیشتر مورد توجه قرار گرفته‌اند، ایجاد شرایط مناسب انسانی در فضاهای درونی و پیرامونی ساختمان‌های بلند است. ایجاد انس و ارتباط مناسب و قوی میان این آثار و مردم از جمله بهره‌وران و… مورد توجه این رویکرد است و گویی به عنوان یکی از پایه‌های اصلی موفقیت ساختمان‌های بلند در دوران معاصر در حال رشد است.

بر اساس نتایج حاصل و مندرج در مقاله حاضر می‌توان رویکرد‌های مورد اشاره در سطرهای بالا را براساس فراوانی آنها و میزان و درجه تاثیرگذاری‌شان در سه رده اول تا سوم به شرح ذیل دسته‌بندی نمود:

رویکرد‌های رده اول:

– طراحی منحصر به فرد

– ایستایی

– تکنولوژی نوین

– معماری پایدار

– خط آسمان

رویکرد‌های رده دوم:

– پویایی در معماری و بیونیک

– طراحی مختص سایت – زمینه‌گرایی

– بهره‌گیری از استراتژی‌های حیات بخش

رویکرد‌های رده سوم:

– سبک‌های معماری

– هویت تاریخی و فرهنگی

– پیروی عملکرد از فرم

– پیروی فرم از عملکرد

پایین‌تر بودن امتیاز رویکرد‌های رده سوم نسبت به سایر رویکرد‌های مطالعه شده در محدوده تحقیق حاضر گویای این واقعیت است که نگاه تک بعدی و یک جانبه نگر به طراحی و اجرای ساختمان‌های بلند، امروزه کمتر مورد توجه طراحان و نیز بررسی‌کنندگان و داوران ساختمان‌های بلند قرار دارد و تاثیر آن بر میزان موفقیت این بناها بسیار پایین آمده است. سیر تحول میزان توجه به این رویکرد‌ها نیز حاکی از این واقعیت است که احتمال رشد و تاثیرگذاری ویژه این رویکردها ـ البته به تنهایی ـ در شکل‌گیری ریخت ساختمان‌های بلند در دوران آینده نیز بسیار پایین خواهد بود و تاثیرگذاری رویکردهای این رده بر شکل‌گیری موفق ریخت و پیکره ساختمان‌های بلند تنها در تعامل با سایر رویکرد‌ها قابل توجه و اعتنا خواهد بود.

رویکردهایی که در رده اول میزان تاثیرگذاری بر شکل‌گیری ریخت ساختمان‌های بلند قرار گرفته‌اند هر کدام به طور نسبی از ابتدای دوره آماری مقاله حاضر تا پایان این دوره از شدت و میزان بالای تاثیر‌گذاری در شکل‌گیری پیکره ساختمان‌های بلند به طور یکنواخت برخوردار بوده‌اند. از این میان میزان تاثیرگذاری توجه به مسئله پایداری و اصول آن از آهنگ رشد شتابان‌تری نسبت به سایر رویکرد‌های هم‌رده خود برخوردار بوده است.

رده میانی یا همان رده دوم شامل سه رویکردی است که با توجه به سیر تحول میزان تاثیر‌گذاری آن‌ها از ابتدای دوره آماری تا پایان آن از آهنگ رشد قابل اعتنایی برخوردار بوده‌اند و این سه رویکرد با توجه به ویژگی‌های محتوایی آنها – که به نوعی بازگشت به اصولی است که ریشه در نیازهای فطری و ذاتی انسان‌های به عنوان بهره‌برداران این ساختمان‌ها دارند ـ در معماری امروز ساختمان‌های بلند و در شکل‌گیری پیکره و ریخت مطلوب این ساختمان‌ها از اهمیت بالایی برخوردارند. آهنگ رشد رویکردهای این رده گویای حضور قوی‌تر و پررنگ‌تر آن‌ها در تعامل با اصول پایداری و حفظ محیط زیست (از رویکردهای رو به رشد رده اول) در تاثیرگذاری بر شکل‌گیری ریخت و پیکره ساختمان‌های بلند موفق در دنیا خواهد بود.

از این رو شاید بتوان این‌گونه نتیجه گرفت که:

جوامع انسانی با توجه به نیازهای فطری و ذاتی خود امروزه خواستار بهره‌گیری و توجه هرچه بیشتر نسبت به طبیعت و آثار طبیعی هستند. آهنگ رو به رشد سه رویکرد توجه به معماری پایدار، بهره‌گیری از اصول بیونیک و طراحی پویا و نیز زمینه‌گرایی و توجه به بستر در طراحی معماری ساختمان‌های بلند به طور محسوس از حس توجه و بازگشت به طبیعت انسان‌ها نشأت می‌گیرد.

نیازهای فطری و ذاتی انسان‌ها نسبت به موضوع زندگی جمعی و سرزندگی و نشاط و خروج از انزوا شاید از جمله دلایل بکارگیری استراتژی‌های حیات‌بخش و ایجاد سرزندگی و نشاط در ساختمان‌های بلند در مورد طراحی امروز و آینده باشد.

*تصویر شاخص: برج چرخشی تورسو

مطالب مرتبط

2 دیدگاه‌

  1. قبادی گفت:

    ممنون از مطالب مفیدتون. در مورد مقاله ذکر شده «نقش رویکردهای تأثیرگذار در شکل‌گیری پیکره‌ی ساختمان‌های بلند» از دکتر گلابچی و همکارانشان, امکانش هست تا منو راهنمایی کنین اصل مقاله رو برای بررسی بیشتر از کجا میتونم بدست بیارم؟ چون در سایت ها گشتم و نبود متاسفانه. سپاسگزارم

    • مرضیه حیدری نژاد گفت:

      دوست گرامی، مقاله مورد نظر شما به مطلب فوق افزوده شد. کافی‌ست تا روی عنوان مقاله داخل متن کلیک کرده و اصل مقاله را دانلود بفرمایید. امیدوارم موفق باشید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *